Demans Riski: Yaz Aylarında Dikkat Edilmesi Gerekenler

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından paylaşılan verilere göre, dünya genelinde 55 milyonu aşkın birey demans, yani bunama rahatsızlığıyla mücadele ediyor. Uzmanlar, küresel nüfusun yaşlanmasıyla birlikte bu sayının hızla artarak 2050 yılına gelindiğinde 139 milyona ulaşabileceğini öngörüyor. Demans, sadece unutkanlıkla sınırlı kalmayıp, bireylerin hafıza, dikkat, dil becerileri, karar verme yetisi ve günlük yaşam faaliyetlerini ciddi şekilde etkileyen, bağımsızlığı kısıtlayan karmaşık bir sendromdur. Bu durum, hem hastaların hem de onlara bakan kişilerin yaşam kalitesini önemli ölçüde düşürmektedir.

Demansın Tetikleyicileri ve Önleme Yolları

Demansın en yaygın nedeni Alzheimer hastalığı olmakla birlikte, ileri yaş, genetik yatkınlık ve aile öyküsü gibi değiştirilemeyen faktörlerin yanı sıra, yaşam tarzıyla ilişkili değiştirilebilir etkenler de önemli bir rol oynamaktadır. Acıbadem International Hastanesi Nöroloji Uzmanı Dr. Fikri Halaçoğlu, özellikle yaz mevsiminde yapılan bazı yaşam alışkanlığı hatalarının demans riskini artırabileceği konusunda uyarılarda bulunuyor. Dr. Halaçoğlu, “Yaz aylarında demans riskini yükselten en kritik iki faktör, vücudun susuz kalması ve kan basıncındaki dalgalanmalardır. Bu sebeple, susuzluk hissi oluşmadan yeterli su tüketimi ve yüksek tansiyon hastalarının kan basıncı takibi büyük önem taşımaktadır” ifadelerini kullandı. Dr. Halaçoğlu, değiştirilebilir risk faktörlerine yaşam boyu odaklanarak demans vakalarının yaklaşık yüzde 40'ının önlenebileceğini veya geciktirilebileceğini vurguluyor.

Dr. Fikri Halaçoğlu, yaz aylarında demans riskini artıran başlıca etkenleri ve bu durumlara karşı alınabilecek önlemleri detaylandırdı:

Susuz Kalmak

Yaz sıcaklarında sıkça yaşanan veya ciddi boyutlardaki susuzluk, özellikle yaşlı bireylerde demans açısından önemli bir risk oluşturmaktadır. Vücudun susuz kalması, idrar yolu enfeksiyonları, elektrolit dengesizlikleri, uyku düzeni bozuklukları ve tansiyon düzensizlikleri aracılığıyla zihinsel performansı hızla olumsuz etkileyebilir. Bu durum, doğrudan kalıcı demansa yol açmaktan ziyade, mevcut bilişsel zayıflığı belirgin hale getirebilir, deliryumu tetikleyebilir ve damar sağlığını bozarak uzun vadede beyin rezervini azaltabilir. Sonuç olarak, vasküler demans ve Alzheimer tipi demans riskinin artmasına neden olabilir.

Nasıl Önlem Almalı?

• Güneş ışınlarının en yoğun olduğu 11.00-16.00 saatleri arasında dışarı çıkmaktan kaçının.
• Susamayı beklemeden düzenli olarak su tüketin.
• Koyu renk idrar, ateş veya ani dalgınlık gibi belirtilerde vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Yüksek Tansiyon

Yaz aylarında aşırı sıcaklar, yetersiz sıvı alımı ve tansiyon ilaçlarının düzensiz kullanımı kan basıncında dalgalanmalara yol açabilir. Özellikle orta ve ileri yaşlarda kontrol altında tutulamayan hipertansiyon, beyindeki küçük damar hastalıkları, kalp krizi ve beynin iletişim ağında hasar riskini artırmaktadır. Bu damar hasarları, hem vasküler demans hem de Alzheimer hastalığı için ek bir yük oluşturan önemli faktörler arasında yer almaktadır.

Nasıl Önlem Almalı?

• Tansiyonunuzu düzenli olarak ölçün, doktor kontrollerinizi ihmal etmeyin ve ilaçlarınızı hekiminizin tavsiye ettiği şekilde kullanın.
• Tuz tüketimini azaltın, sağlıklı beslenmeye ve ideal kilonuzu korumaya özen gösterin.

Diyabet ve Metabolik Sendrom

Diyabet nedeniyle kan şekeri seviyesinin uzun süre normalin üzerinde seyretmesi, beyni besleyen küçük damarlarda hasara, inflamasyona ve insülin direncine yol açarak bilişsel gerileme riskini artırabilir. Diyabetin hipertansiyon ve obezite ile birlikte görülmesi riski önemli ölçüde yükseltir. Metabolik sendrom ise yüksek tansiyon, yüksek kan şekeri, bel çevresi yağlanması ve kan yağlarındaki bozuklukların bir arada görüldüğü bir durumu ifade eder. Bu durum, beyin damarlarında hasar ve kronik inflamasyon yoluyla bilişsel gerileme riskini artırabilir.

Nasıl Önlem Almalı?

• Kan şekeri, tansiyon ve kolesterol değerlerinizi düzenli olarak takip edin ve doktorunuzun önerdiği tedavi planına uyun.
• Sağlıklı ve dengeli beslenin, ideal kilonuzu koruyun ve düzenli yürüyüş yapın.

Sağlıksız Beslenme

Doymuş yağlar, aşırı tuz, şekerli içecekler ve işlenmiş gıdalar; obezite, insülin direnci, hipertansiyon ve ateroskleroz gelişimini kolaylaştırarak beyin ve damar sağlığını olumsuz etkileyebilir. Bu tür bir beslenme tarzı, kronik inflamasyonu ve oksidatif stresi artırarak sinir hücrelerinde hasara neden olabilir ve zamanla bilişsel işlevlerde gerilemeye zemin hazırlayabilir. Özellikle yaz aylarında yüksek kalorili beslenme, dondurma ve şekerli içecek tüketimi ile geç saatlerde yemek yemek, kilo, vücut lipid metabolizması ve glisemik indeks üzerinde olumsuz etkilere sahiptir.

Nasıl Önlem Almalı?

• Sebze, meyve, baklagiller, tam tahıllar, balık, kuruyemiş ve zeytinyağı gibi sağlıklı yağlar içeren Akdeniz tipi beslenme modelini benimseyin.
• Yemeklerinizde porsiyon kontrolüne dikkat edin.

Hareketsizlik

Günümüzün önemli sorunlarından biri olan hareketsizlik; obezite, diyabet, hipertansiyon ve depresyon üzerinden demans riskini artırmaktadır. Yaz aylarında sıcak hava, özellikle yaşlı bireylerin dış mekan aktivitelerini azaltmasına ve yürüyüşten kaçınmasına neden olabilir. Bilimsel veriler, uzun süreli hareketsiz yaşam tarzının beyin sağlığı açısından bağımsız bir risk faktörü olabileceğini göstermektedir.

Nasıl Önlem Almalı?

• Hekiminizin önerdiği sürelerde orta şiddette fiziksel aktivite hedefleyin.
• Yürüyüşlerinizi sabah erken veya akşam serin saatlerde yapmaya özen gösterin.

Sigara ve Alkol

Sigara, damar iç yüzeyini bozarak beyne giden kan akışını azaltır ve özellikle damar tıkanıklığına bağlı bilişsel gerileme riskini yükseltir. Alkol ise doğrudan beyinde toksik etki yaratarak hafıza ve öğrenme süreçlerini olumsuz etkiler. Ayrıca, alkol kullanımı uyku bozukluklarına ve başta B vitaminleri olmak üzere beslenme yetersizliklerine yol açarak bilişsel işlevlerin bozulmasına katkıda bulunabilir.